2026-01-26
Đồng hành cùng trẻ vượt qua khủng hoảng tuổi vị thành niên
Đồng hành cùng trẻ vượt qua khủng hoảng tuổi vị thành niên thường bị hiểu nhầm là “xử lý một giai đoạn nổi loạn”. Thực tế, từ góc độ tâm lý học phát triển, khủng hoảng hiếm khi xuất hiện đột ngột. Nó là kết quả của một quá trình tích lũy dài: trẻ có được lắng nghe khi còn nhỏ không, cảm xúc có được công nhận không, và ý kiến cá nhân có được đối thoại hay bị thay thế bằng mệnh lệnh. Khi những trải nghiệm nền tảng này thiếu hụt, trẻ có thể “ngoan” trong ngắn hạn, nhưng lại yếu dần ở hai năng lực cốt lõi: tự nhận thức và tự điều chỉnh cảm xúc.
Vì sao “khủng hoảng tuổi teen” thường không bắt đầu ở tuổi teen?
Từ góc độ tâm lý học phát triển, một trẻ em lớn lên sẽ liên tục “ghi nhớ” trải nghiệm: con có được lắng nghe hay không, cảm xúc có được công nhận hay bị xem nhẹ, ý kiến cá nhân có được đối thoại hay bị thay thế bằng mệnh lệnh.
Khi quyết định chủ yếu được áp đặt, sự tuân thủ có thể tạo cảm giác “ổn định” trong ngắn hạn. Tuy nhiên, về dài hạn, trẻ khó hình thành năng lực tự nhận thức và tự điều chỉnh cảm xúc-hai nền tảng của trưởng thành tâm lý. Đến tuổi vị thành niên, nhu cầu khẳng định bản thân tăng mạnh, những khoảng trống này bộc lộ rõ: phản kháng, bốc đồng, im lặng kéo dài… thường là nhu cầu chưa từng được đáp ứng đầy đủ: được thấu hiểu, được tôn trọng và được tham gia vào quyết định liên quan đến chính mình.
“Khủng hoảng” thường là nhu cầu chưa từng được đáp ứng
Ở tuổi teen, nhu cầu khẳng định bản thân tăng mạnh. Nếu trước đó trẻ quen với môi trường “người lớn quyết hết”, các hành vi phản kháng hoặc thu mình không chỉ là chống đối, mà thường là cách trẻ nói rằng: con cần được tôn trọng, được thấu hiểu và được tham gia quyết định những việc liên quan đến con. Vấn đề vì vậy không phải “kiểm soát cho yên”, mà là đổi cách đồng hành để trẻ có chỗ an toàn về tâm lý.
Khung 5 giai đoạn khủng hoảng tuổi vị thành niên
Tại toạ đàm chuyên đề ngày 24/01/2026 của IFP về “Giúp con trẻ vượt qua 5 giai đoạn khủng hoảng”, TS. Nguyễn Thụy Vũ – Viện trưởng Viện Đào tạo và Nâng cao TP.HCM (IFP) cùng TS. Nguyễn Thị Ngọc Dung – Trưởng ban Hội đồng khoa học Viện đã hệ thống hóa các mốc khủng hoảng tâm lý quan trọng từ 1 đến 17 tuổi. Giá trị của khung này gắn với các mốc hình thành thế giới quan, quan hệ xã hội, bản sắc cá nhân và định hướng tương lai.
Điểm đáng giá của cách tiếp cận này là giúp phụ huynh và giáo viên hiểu: khủng hoảng là điều có thể dự báo theo giai đoạn, và người lớn cần dịch chuyển vai trò theo tiến trình phát triển-từ chăm sóc/bảo bọc sang định hướng, đối thoại và đồng hành.
Xung đột giữa người lớn và trẻ: nhận diện đúng để không rơi vào vòng lặp bế tắc
Một nội dung được quan tâm là phân tích 3 mức độ xung đột tâm lý (từ thấp đến cao) gắn với 7 nhóm xung đột phổ biến trong đời sống gia đình và nhà trường. Khi người lớn phản ứng theo thói quen “siết kiểm soát” ở mức xung đột đang leo thang, quan hệ rất dễ rơi vào vòng lặp kiểm soát – chống đối – bế tắc. Ngược lại, nếu người lớn làm chủ cảm xúc, chuyển sang đối thoại và đặt giới hạn có lý do, xung đột thường “hạ nhiệt” và trở lại trạng thái có thể hợp tác. WHO cũng nhấn mạnh sức khỏe tâm thần vị thành niên chịu tác động mạnh từ môi trường gia đình – nhà trường
Đọc thêm: Mental health of adolescents – World Health Organization
Ví dụ: thay vì hỏi “Sao con lúc nào cũng cãi?”, người lớn có thể chuyển sang câu hỏi mở: “Điều gì khiến con thấy không công bằng?” rồi phản hồi công nhận: “Ba/mẹ hiểu con đang bực vì…”, trước khi thống nhất giới hạn: “Mình có thể chọn A hoặc B, nhưng không bỏ học/không xúc phạm.”
Người lớn cần “đổi vai”: từ bảo bọc sang đối thoại và đồng hành
Thông điệp xuyên suốt là sự chuyển dịch vai trò của người lớn: chăm sóc/bảo bọc khi trẻ nhỏ, rồi định hướng bằng quy tắc rõ ràng, và tiến đến đối thoại – đồng hành khi trẻ lớn dần. Đồng hành không có nghĩa là buông lỏng, mà là giữ ranh giới bằng sự tôn trọng: công nhận cảm xúc, đặt câu hỏi mở, cùng trẻ xây phương án, và giúp trẻ chịu trách nhiệm phù hợp lứa tuổi. Quan trọng không kém là người lớn cần học cách làm chủ cảm xúc của chính mình để tạo môi trường tâm lý an toàn.
Hình ảnh: Tri ân các diễn giả sau phần trao đổi.
Trong xã hội hiện đại, áp lực học tập, công nghệ số và chuẩn mực xã hội tác động ngày càng sớm đến đời sống tinh thần của trẻ. Vì vậy, hiểu tâm lý trẻ em và vị thành niên không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm cá nhân. Đây là năng lực cần nền tảng khoa học và luyện tập nghiêm túc.
Với vai trò chuyên môn của TS. Nguyễn Thụy Vũ tại chương trình, trọng tâm không nằm ở “mẹo xử lý tình huống”, mà ở khung tư duy và công cụ thực hành để người lớn đồng hành ổn định, nhất quán và tôn trọng sự trưởng thành của trẻ.
Viện Đào tạo và Nâng Cao TP. HCM – IFP
Địa điểm: Số 129 D5, Phường Thạnh Mỹ Tây (P.25, Q.Bình Thạnh cũ), TP. HCM
Fanpage: https://www.facebook.com/vienifphcm
Hotline: 028 3910 2928 – 070 860 1367 (Cô Khuê)
